Làm thế nào để thành công (Sam Altman)

Tôi đã quan sát hàng nghìn founder và suy nghĩ rất nhiều về việc cần gì để kiếm thật nhiều tiền hoặc tạo ra thứ thật sự quan trọng. Thường thì người ta bắt đầu vì mục tiêu đầu tiên rồi kết thúc ở mục tiêu thứ hai.

Bài gốc: How To Be Successful của Sam Altman, Chủ tịch OpenAI và cựu Chủ tịch Y Combinator. Bản dưới đây là bản dịch đầy đủ sang tiếng Việt.

Đây là 13 ý về cách đạt được thành công vượt trội. Mọi thứ đều dễ hơn nếu bạn đã có một mức độ thành công nền tảng (từ đặc quyền hoặc nỗ lực) và muốn bỏ công để biến nó thành thành công đột phá.[1] Nhưng phần lớn vẫn áp dụng cho bất kỳ ai.

1. Tích lũy theo hàm mũ (compound yourself)

Sức mạnh lãi kép là ma thuật. Hãy tìm nó mọi nơi. Đường cong mũ là chìa khóa tạo ra của cải.

Một doanh nghiệp cỡ vừa tăng 50% giá trị mỗi năm sẽ thành khổng lồ rất nhanh. Ít doanh nghiệp trên thế giới có hiệu ứng mạng thực sự và khả năng mở rộng cực lớn, nhưng nhờ công nghệ, ngày càng nhiều. Đáng bỏ nhiều công sức để tìm và tạo ra chúng.

Bạn cũng nên trở thành một đường cong mũ—hãy hướng tới cuộc đời luôn đi lên. Quan trọng là tiến về sự nghiệp có hiệu ứng lãi kép—đa số sự nghiệp tiến triển tuyến tính.

Bạn không muốn làm nghề mà người có 2 năm kinh nghiệm hiệu quả ngang người 20 năm—tốc độ học phải luôn cao. Khi sự nghiệp tiến triển, mỗi đơn vị công việc phải tạo ra nhiều kết quả hơn. Có nhiều cách tạo đòn bẩy này: vốn, công nghệ, thương hiệu, hiệu ứng mạng, quản lý con người.

Hữu ích là tập trung “thêm một con số 0” vào thước đo thành công bạn chọn—tiền, vị thế, tác động lên thế giới, v.v. Tôi sẵn sàng dành bao nhiêu thời gian cũng được giữa các dự án để tìm thứ tiếp theo. Nhưng tôi luôn muốn đó là dự án mà nếu thành công, phần còn lại của sự nghiệp chỉ như chú thích.

Hầu hết mọi người mắc kẹt ở cơ hội tuyến tính. Hãy sẵn sàng bỏ qua cơ hội nhỏ để tập trung vào bước nhảy vọt.

Tôi nghĩ lợi thế cạnh tranh lớn nhất trong kinh doanh—cho công ty hay cá nhân—là tư duy dài hạn với góc nhìn rộng về cách các hệ thống trong thế giới kết hợp. Đặc điểm đáng chú ý của tăng trưởng lãi kép là những năm xa nhất quan trọng nhất. Trong thế giới nơi gần như không ai nhìn thật dài hạn, thị trường trả rất hậu cho người làm được.

Hãy tin vào đường cong mũ, kiên nhẫn, và để mình ngạc nhiên.

2. Tự tin gần như liều lĩnh

Tự tin cực mạnh. Người thành công nhất tôi biết tin vào bản thân gần đến mức hoang tưởng.

Hãy nuôi dưỡng sớm. Khi bạn có thêm dữ liệu rằng phán đoán của mình tốt và luôn giao được kết quả, hãy tin mình hơn.

Nếu không tin chính mình, bạn khó cho phép mình có ý tưởng trái số đông về tương lai. Nhưng đó là nơi tạo ra hầu hết giá trị.

Tôi nhớ nhiều năm trước Elon Musk đưa tôi tham quan nhà máy SpaceX. Anh nói chi tiết về sản xuất mọi bộ phận tên lửa, nhưng thứ tôi nhớ là vẻ chắc chắn tuyệt đối trên mặt anh khi nói về việc đưa tên lửa lớn lên Sao Hỏa. Tôi rời đi và nghĩ: “À, đó là chuẩn mực của niềm tin.”

Quản lý tinh thần của chính bạn—và của đội—là một trong những thách thức lớn nhất. Gần như bất khả nếu thiếu nhiều tự tin. Đáng tiếc, bạn càng tham vọng, thế giới càng muốn kéo bạn xuống.

Hầu hết người cực kỳ thành công đã đúng về tương lai ít nhất một lần khi mọi người nghĩ họ sai. Nếu không, họ đã gặp cạnh tranh khốc liệt hơn nhiều.

Tự tin phải cân bằng với tự nhận thức. Trước đây tôi ghét mọi phê bình và tránh né. Giờ tôi luôn nghe với giả định nó đúng, rồi quyết định có hành động hay không. Tìm kiếm sự thật khó và đau, nhưng đó là thứ phân biệt tự tin với tự lừa dối.

Sự cân bằng này cũng giúp bạn tránh bị xem là đặc quyền và xa rời thực tế.

3. Học nghĩ độc lập

Khởi nghiệp khó dạy vì tư duy gốc khó dạy. Trường học không thiết kế để dạy điều này—thậm chí thường thưởng cho điều ngược lại. Bạn phải tự rèn.

Suy nghĩ từ nguyên lý đầu và cố tạo ý tưởng mới rất vui, và tìm người để trao đổi là cách tuyệt vời để giỏi hơn. Bước tiếp theo là tìm cách nhanh, dễ để thử ý tưởng trong thực tế.

“Tôi sẽ thất bại nhiều lần, và sẽ đúng một lần” là cách của doanh nhân. Bạn phải cho mình nhiều cơ hội để gặp may.

Một trong những bài học mạnh nhất là bạn có thể tìm ra điều cần làm trong tình huống tưởng không lối. Làm càng nhiều, bạn càng tin. Sự bền bỉ đến từ việc biết mình có thể đứng dậy sau khi bị quật ngã.

4. Giỏi “bán hàng”

Tự tin thôi chưa đủ—bạn còn phải thuyết phục người khác tin vào điều bạn tin.

Mọi sự nghiệp lớn đều trở thành công việc bán hàng ở mức nào đó. Bạn phải truyền giáo kế hoạch với khách hàng, nhân viên tiềm năng, báo chí, nhà đầu tư… Điều này cần tầm nhìn truyền cảm hứng, kỹ năng giao tiếp mạnh, chút sức hút và bằng chứng khả năng thực thi.

Giỏi giao tiếp—đặc biệt là viết—là khoản đầu tư đáng làm. Lời khuyên tốt nhất của tôi để viết rõ ràng là đảm bảo suy nghĩ bạn rõ ràng trước, rồi dùng ngôn ngữ đơn giản, ngắn gọn.

Cách tốt nhất để giỏi bán hàng là thật sự tin vào thứ bạn bán. Bán thứ bạn tin cảm giác tuyệt, bán “dầu rắn” thì khủng khiếp.

Bán hàng cũng giống mọi kỹ năng khác—ai cũng có thể giỏi hơn bằng luyện tập có chủ đích. Nhưng vì lý do nào đó, có lẽ vì thấy khó chịu, nhiều người đối xử với nó như thứ không học được.

Mẹo lớn khác: hãy xuất hiện trực tiếp khi quan trọng. Hồi mới bắt đầu, tôi luôn sẵn sàng lên máy bay. Thường là thừa, nhưng ba lần nó dẫn tới bước ngoặt làm nên sự nghiệp mà nếu không đi thì đã khác.

5. Khiến việc chấp nhận rủi ro trở nên dễ dàng

Đa số đánh giá quá cao rủi ro và đánh giá thấp phần thưởng. Chấp nhận rủi ro quan trọng vì bạn không thể đúng suốt—bạn phải thử nhiều thứ và thích nghi nhanh khi học được thêm.

Thường dễ chấp nhận rủi ro khi đầu sự nghiệp; bạn không mất nhiều và có thể được nhiều. Khi bạn đã có mức ổn định cơ bản, hãy làm cho việc chấp nhận rủi ro dễ hơn. Tìm các “cược nhỏ” bạn mất 1x nếu sai nhưng được 100x nếu đúng. Sau đó cược lớn hơn theo hướng đó.

Đừng tiết kiệm quá lâu. Ở YC, chúng tôi thấy vấn đề với những founder đã làm lâu ở Google hoặc Facebook. Khi đã quen đời sống tiện nghi, công việc ổn, danh tiếng “làm gì cũng thành công”, rất khó bỏ. Dù rời đi, cám dỗ quay lại lớn. Con người tự nhiên ưu tiên lợi ích ngắn hạn, tiện nghi thay vì thỏa mãn dài hạn.

Nhưng khi bạn không ở trên “băng chuyền”, bạn có thể theo linh cảm và dành thời gian cho thứ có thể rất thú vị. Giữ cuộc sống rẻ và linh hoạt lâu nhất có thể là cách mạnh để làm điều này, dù phải đánh đổi.

6. Tập trung

Tập trung là hệ số nhân cho công việc.

Gần như mọi người tôi gặp đều sẽ tốt hơn nếu dành nhiều thời gian hơn để nghĩ xem nên tập trung vào gì. Quan trọng hơn nhiều là làm đúng việc thay vì làm nhiều giờ. Đa số lãng phí phần lớn thời gian vào thứ không quan trọng.

Khi đã biết cần làm gì, hãy không thể cản nổi trong việc hoàn thành nhanh một nhúm ưu tiên. Tôi chưa gặp người chậm chạp nào mà rất thành công.

7. Làm việc chăm chỉ

Bạn có thể lên khoảng bậc 90 của lĩnh vực bằng làm thông minh hoặc chăm chỉ—đó đã là thành tựu lớn. Nhưng lên bậc 99 cần cả hai—bạn sẽ cạnh tranh với người rất tài năng, có ý tưởng hay và sẵn sàng làm rất nhiều.

Người “cực đoan” nhận kết quả cực đoan. Làm nhiều phải đánh đổi cuộc sống, và quyết định không làm là hợp lý. Nhưng nó có nhiều lợi thế. Như thường lệ, đà (momentum) tích lũy, và thành công sinh thêm thành công.

Và thường rất vui. Một trong những niềm vui lớn là tìm ra mục đích, xuất sắc ở đó, và thấy tác động của mình quan trọng hơn bản thân. Một founder YC gần đây ngạc nhiên khi hạnh phúc và thỏa mãn hơn nhiều sau khi rời big tech để làm thứ có tác động tối đa. Làm chăm chỉ vì điều đó đáng được tôn vinh.

Tôi không rõ vì sao làm việc chăm chỉ bị xem là xấu ở vài nơi tại Mỹ, nhưng chắc chắn không đúng ở nơi khác—năng lượng và khát vọng của doanh nhân ngoài Mỹ đang trở thành chuẩn mới.

Bạn phải tìm cách làm chăm chỉ mà không cháy. Mỗi người tự tìm chiến lược, nhưng thứ gần như luôn hiệu quả là làm việc bạn thích với người bạn muốn dành nhiều thời gian.

Tôi nghĩ những người giả vờ bạn có thể siêu thành công mà không làm phần lớn thời gian (trong một giai đoạn nào đó của đời) đang gây hại. Thực tế, sức bền làm việc có vẻ là một trong những yếu tố dự báo lớn nhất cho thành công dài hạn.

Một ý nữa: hãy làm chăm chỉ ở đầu sự nghiệp. Công sức tích lũy như lãi suất, bạn làm càng sớm thì càng có thời gian hưởng lợi. Đồng thời dễ làm nhiều khi bạn ít trách nhiệm khác—thường (nhưng không luôn) đúng khi còn trẻ.

8. Táo bạo

Tôi tin làm một startup khó còn dễ hơn startup dễ. Mọi người muốn là phần của thứ thú vị và cảm thấy công việc có ý nghĩa.

Nếu bạn đang tiến bộ trên vấn đề quan trọng, bạn sẽ có cơn gió thuận liên tục từ những người muốn giúp. Hãy cho phép mình tham vọng hơn, đừng sợ làm thứ bạn thật sự muốn.

Nếu mọi người đang mở công ty meme còn bạn muốn làm gene-editing, thì làm đi và đừng nghi ngờ.

Theo sự tò mò. Thứ khiến bạn hứng thú thường cũng khiến người khác hứng thú.

9. Kiên quyết (willful)

Một bí mật lớn: bạn có thể bẻ thế giới theo ý mình nhiều hơn bạn nghĩ—đa số chẳng thử, chỉ chấp nhận mọi thứ như nó đang.

Con người có năng lực lớn để khiến điều mình muốn xảy ra. Sự tự nghi, bỏ cuộc sớm, và không đủ nỗ lực ngăn hầu hết người đạt gần tiềm năng.

Hãy hỏi xin điều bạn muốn. Thường bạn sẽ không được, và bị từ chối sẽ đau. Nhưng khi được, hiệu quả đáng kinh ngạc.

Gần như luôn, những người nói “tôi sẽ tiếp tục cho đến khi nó hiệu quả, bất kể thách thức, tôi sẽ tìm cách” và thật sự nghĩ vậy, sẽ thành công. Họ kiên trì đủ lâu để cho vận may có cơ hội đứng về phía họ.

Airbnb là chuẩn mực của tôi. Có rất nhiều câu chuyện họ kể mà tôi không khuyên thử lại (nhét thẻ tín dụng max limit vào bìa nhựa 9 ngăn như sưu tập thẻ bóng chày, ăn ngũ cốc cửa hàng 1 đô cho mọi bữa, hết trận này đến trận khác với thế lực lớn ăn sâu, v.v.) nhưng họ sống sót đủ lâu để may mắn mỉm cười.

Để kiên quyết, bạn phải lạc quan—hy vọng đây là tính cách có thể cải thiện bằng luyện tập. Tôi chưa gặp người rất thành công nào bi quan.

10. Khó bị cạnh tranh

Hầu hết hiểu rằng công ty càng khó cạnh tranh càng có giá trị. Điều này quan trọng và hiển nhiên.

Nhưng nó cũng đúng với cá nhân. Nếu việc bạn làm có thể được người khác làm, sớm muộn họ sẽ làm, và với chi phí thấp hơn.

Cách tốt nhất để khó bị cạnh tranh là xây đòn bẩy. Ví dụ: qua quan hệ cá nhân, xây thương hiệu cá nhân mạnh, hoặc giỏi ở giao điểm của nhiều lĩnh vực khác nhau. Có nhiều chiến lược khác, nhưng bạn phải tìm ra một cách.

Đa số làm điều mà đa số bạn bè họ làm. Hành vi bắt chước này thường là sai—nếu bạn làm giống mọi người, bạn sẽ không khó bị cạnh tranh.

11. Xây mạng lưới

Công việc lớn cần đội nhóm. Xây mạng lưới người tài để làm việc cùng—có lúc gần, lúc lỏng—là phần thiết yếu của sự nghiệp lớn. Quy mô mạng lưới người tài bạn biết thường trở thành giới hạn cho những gì bạn đạt được.

Cách hiệu quả để xây mạng lưới là giúp người khác nhiều nhất có thể. Làm việc này lâu dài mang lại hầu hết cơ hội sự nghiệp tốt nhất của tôi và 3/4 khoản đầu tư tốt nhất. Tôi liên tục ngạc nhiên khi điều tốt đến với tôi vì điều tôi làm để giúp founder 10 năm trước.

Một cách tuyệt vời để xây mạng lưới là có danh tiếng thật sự chăm sóc người làm cùng. Hãy hào phóng quá mức khi chia sẻ upside; nó sẽ quay lại 10x. Đồng thời học cách đánh giá người giỏi gì và đặt họ vào đúng vai trò (đây là điều quan trọng nhất tôi học được về quản lý và tôi chưa đọc nhiều về nó). Bạn muốn có danh tiếng thúc đẩy người đủ mạnh để họ làm được hơn cả họ nghĩ, nhưng không đến mức họ cháy.

Mỗi người giỏi thứ này hơn thứ kia. Hãy định nghĩa mình bằng điểm mạnh, không phải điểm yếu. Nhận ra điểm yếu và tìm cách đi vòng, nhưng đừng để nó ngăn bạn làm điều bạn muốn. “Tôi không làm X được vì tôi không giỏi Y” là câu tôi nghe từ entrepreneur nhiều hơn bạn nghĩ và gần như luôn phản ánh thiếu sáng tạo. Cách tốt nhất bù điểm yếu là tuyển thành viên bù trừ, không chỉ tuyển người giống bạn.

Phần đặc biệt giá trị của xây mạng lưới là giỏi phát hiện tài năng chưa được khám phá. Nhận ra nhanh trí tuệ, động lực, sáng tạo dễ hơn nhiều với luyện tập. Cách học dễ nhất là gặp nhiều người và ghi nhớ ai tiếp tục khiến bạn ấn tượng và ai không. Nhớ rằng bạn chủ yếu tìm tốc độ cải thiện, đừng đánh giá quá cao kinh nghiệm hay thành tích hiện tại.

Tôi luôn tự hỏi khi gặp người mới: “Người này có phải lực lượng của thiên nhiên (force of nature) không?” Đây là heuristic khá ổn để tìm người có khả năng làm điều lớn.

Trường hợp đặc biệt của xây mạng lưới là tìm người uy tín đặt cược vào bạn, lý tưởng là sớm trong sự nghiệp. Cách tốt nhất, không bất ngờ, là chủ động giúp đỡ họ. (Và nhớ rằng bạn phải “trả trước” điều này ở một thời điểm sau!)

Cuối cùng, hãy dành thời gian với người tích cực, ủng hộ tham vọng của bạn.

12. Giàu lên bằng sở hữu

Ngộ nhận kinh tế lớn nhất hồi nhỏ của tôi là người ta giàu nhờ lương cao. Dù có ngoại lệ—như nghệ sĩ—gần như không ai trong danh sách Forbes giàu nhờ lương.

Bạn thật sự giàu bằng cách sở hữu thứ tăng giá nhanh.

Đó có thể là phần sở hữu doanh nghiệp, bất động sản, tài nguyên, tài sản trí tuệ, hoặc tương tự. Nhưng bằng cách nào đó, bạn cần sở hữu cổ phần thứ gì đó, thay vì chỉ bán thời gian. Thời gian chỉ tăng tuyến tính.

Cách tốt nhất để tạo thứ tăng giá nhanh là làm ra thứ nhiều người muốn ở quy mô lớn.

13. Động lực nội tại

Đa số bị dẫn dắt bên ngoài; họ làm vì muốn gây ấn tượng với người khác. Điều này dở vì nhiều lý do, đây là hai lý do quan trọng:

Thứ nhất, bạn sẽ làm những ý tưởng theo đồng thuận và lộ trình nghề nghiệp theo đồng thuận. Bạn sẽ quan tâm rất nhiều—hơn bạn nghĩ—đến việc người khác nghĩ bạn làm đúng không. Điều này có thể ngăn bạn làm công việc thật sự thú vị, và ngay cả nếu bạn làm, người khác cũng sẽ làm anyway.

Thứ hai, bạn thường tính rủi ro sai. Bạn sẽ tập trung quá mức vào việc không bị tụt so với người khác trong cuộc chơi cạnh tranh, kể cả ngắn hạn.

Người thông minh có vẻ đặc biệt dễ rơi vào hành vi bị dẫn dắt bên ngoài. Nhận biết giúp được chút ít—bạn có thể phải nỗ lực rất nhiều để không rơi vào cái bẫy “mimetic”.

Người thành công nhất tôi biết chủ yếu được dẫn dắt từ bên trong; họ làm để tự gây ấn tượng với chính mình và vì họ thấy bị thôi thúc tạo ra điều gì đó cho thế giới. Sau khi bạn đã kiếm đủ tiền để mua thứ mình muốn và có đủ vị thế xã hội đến mức không còn vui khi có thêm, đây là lực duy nhất tôi biết vẫn tiếp tục đẩy bạn lên cấp độ cao hơn.

Vì vậy, câu hỏi về động lực của một người rất quan trọng. Đó là điều đầu tiên tôi cố hiểu về ai đó. Động lực “đúng” khó định nghĩa thành bộ quy tắc, nhưng bạn biết khi bạn thấy nó.

Jessica Livingston và Paul Graham là chuẩn mực của tôi cho điều này. YC bị chế giễu nhiều năm đầu, và hầu như không ai nghĩ nó sẽ thành công lớn khi họ bắt đầu. Nhưng họ nghĩ nó sẽ tuyệt cho thế giới nếu thành công, họ thích giúp người khác, và họ tin mô hình mới của họ tốt hơn mô hình cũ.

Cuối cùng, bạn sẽ định nghĩa thành công của mình bằng việc thực hiện công việc xuất sắc ở lĩnh vực quan trọng với bạn. Bạn bắt đầu hướng đó càng sớm, bạn đi càng xa. Khó mà cực kỳ thành công ở thứ bạn không ám ảnh.

[1] Đây là phản hồi tôi viết trên HN:

Một trong những lý do lớn khiến tôi háo hức về thu nhập cơ bản (basic income) là lượng tiềm năng con người nó sẽ giải phóng bằng cách cho nhiều người được tự do chấp nhận rủi ro.

Cho tới khi đó, nếu bạn không sinh ra may mắn, bạn phải tự leo một đoạn trước khi có thể “vung gậy lớn”. Nếu bạn sinh ra trong nghèo cùng cực, điều này cực kỳ khó :(

Rõ ràng thật đáng tiếc và lãng phí khi cơ hội phân bổ quá bất bình đẳng. Nhưng tôi đã chứng kiến đủ người sinh ra với “bộ bài” tệ và vẫn đạt thành công đáng kinh ngạc để biết nó khả thi.

Tôi nhận thức sâu sắc rằng bản thân tôi sẽ không ở nơi này nếu không sinh ra cực kỳ may mắn.

Cảm ơn Brian Armstrong, Greg Brockman, Dalton Caldwell, Diane von Furstenberg, Maddie Hall, Drew Houston, Vinod Khosla, Jessica Livingston, Jon Levy, Luke Miles (6 bản nháp!), Michael Moritz, Ali Rowghani, Michael Seibel, Peter Thiel, Tracy Young và Shivon Zilis đã đọc bản nháp; đặc biệt cảm ơn Lachy Groom đã giúp viết bài này.